پخش زنده همایش آموزش در دوران همه گیری کرونا

متن سخنرانی دکتر سرکارآرانی

نخست پداگوژی سپس فناوری: چالش ها و چشم اندازهای ترویج رویکرد اجتماعی «تمنای یادگیری»

پرسش ها

آیا کرونا و پیامدهای شیوع آن، رویکرد اجتماعی «تمنای یادگیری» را ترویج می کند و فرصتی برای بازاندیشی در ایدئولوژی «امتناع از یادگیری» که سال هاست بینش و رفتار ما را در آموزش مدرسه ای در خود پیچیده است فراهم می آورد؟اگر بلی! چگونه می توان چالش ها و چشم اندازهای آن را فهم پذیرتر کرد؟ 

کلیدواژه ها

در این گفتار، «تمنا» به معنی هنر، خلاقیت، بینش و طلب مدام  برای نوشدن مستمر و تلاش برای «خود بودگی» و «خود محقق شدگی» است. از این منظر مدرسه و کلاس درس جایی است که به کودکان کمک می کند تا جهان خود را بسازند. 

منظور از «یادگیری» تغییر مستمر و معطوف به بهبودی است. بنابر این مدرسه و کلاس درس جایی است که مربیان با صحنه پردازی حرفه ای یادگیری که آموزش خوانده می شود، به کودکان یاری می کنند تا تغییرات شناختی (ذهن)، عاطفی(قلب) حرکتی (دست)، خودشناسی، انتقادی و... را موزون، هماهنگ و پیشرو به نفس جان خود تبدیل کنند. 

«پداگوژی» شامل علم، مهارت و هنر آموزش و یادگیری، و به مثابه امری نظری، عملی، سیاسی و اخلاقی است. آموزشی که به نفس جان تبدیل نشود، یادگیری و تربیت به همراه ندارد. در نتیجه، فراموشی و اتلاف سرمایه های مادی و معنوی سرنوشت محتوم آن است. اگرچه ممکن است بعضاً به مثابه مناسکی رسمی برای عبور از پایه های تحصیلی لازم آید.

«تمنای یادگیری» بازتاب انگاره های فرهنگی و رفتار اجتماعی اجتماعات محلی برای طلب یادگیری مستمر است. بنابر این، هزینه، کیفیت، فرایند، پیچیدگی و ابزار یادگیری نیز در جوامع گوناگون متفاوت است. چالش ها و چشم اندازهای ترویج رویکرد اجتماعی «تمنای یادگیری» و امکان ظهور اثربخش تر آن در شرایط شیوع ویروس کرونا در کشورهای مختلف قابل واکاوی است. به ویژه با توجه به اهمیت دوره 9ساله آموزش عمومی که زمینه گفت وگوهای این گفتار است.

چشم اندازها

معلمان ایران، در شرایط کرونا، در مقایسه با شرایط عادی آموزش رسمی مدرسه ای، خلاقیت هایی برای صحنه پردازی یادگیری بچه ها از خود نشان دادند. «پداگوژی های دست سازِ» معلمان در اجتماعات محلی راه‌هایی برای عبور از بحران فراهم ساخت و به سرعت ترویج شد. فرصتی فراهم آمد تا به اطرافمان نگاهی دوباره بیندازیم و تنوع و تفاوت ها را مغتنم بشماریم. به ویژه مشاهده و تامل در رشد و تحول کودکان به مثابه واقعه ای شگفت انگیز جان بیشتری گرفت. بچه ها برای مربیان و والدین مشاهده پذیرتر شدند. در شرایط عادی بودجه بندی کتاب های درسی و محتوای زیاد و بعضاً محل کنکاش آنها، ذهن های ما را بیشتر تسخیر کرده بود و از دیدن بچه ها محروم بودیم. حالا اما بچه ها، فارغ از قالب های رسمی ارزشیابی دیده می شوند و امکان و کیفیت فرایند متنوع رشد آنها موضوع گفت وگوهای خانه و مدرسه قرار گرفته است.

چالش ها

کرونا که آمد مدارس اولین مراکز اجتماعات انسانی بود که به آسانی تعطیل شد. پیامد بی درنگ آن این بود که کیفیت پداگوژی از پرده مدرسه و کلاس های درس بیرون افتاد. معلوم شد چه چیزهای مهمی ارزش یادگرفتن دارند و ما یادنگرفته ایم و ناتوان در راه مانده ایم. تدریس، سخنرانی نیست را می دانستیم، ولی تا به حال در فضای شیشه ای صحبت نکرده بودیم. حالا، پیچیدگی آموزش، رنج یادگیری، نابرابری کیفیت آموزش و شرایط رها کنندگان مدرسه بهتر درک می شود. در نتیجه، گفت وگو در باره ضرورت غربال گری برنامه های درسی و محتوای کتاب ها رونق گرفت. تشکیک در تاثیر این همه محتوای آموزشیِ تکلیف اندیش و نیاز به هَرَس آنها توجه بسیاری را به خود جلب کرد. این پرسش حرفه ای که کتاب درسی چه ویژگی هایی دارد، همه گیر شد و گفت وگوهای اجتماعی در باره آن بیش از پیش فهم پذیرتر گردید. بحران همه ما را اندکی هوشیارتر کرد تا ببینیم دارند چه در گوش بچه ها نجوا می کنند و چه به یادها می سپارند؛ آیا این ها دانش زنده است یا مرده؟ اساساً از کدام عهد و سرزمین است؟ آیا این کوشش ها با عاملیت یادگیرنده نسبتی دارد؟ و آیا به یادگیری و تربیتی می انجامد؟ بنابر این، دوباره این بحث که روزگار ارزشیابی از دانسته‌ها سپری شده است، جان گرفت و به توانایی انجام دادن عمل و به کارگیری دانسته‌ها در ارزیابی ها و روش های تعاملی بیشتر توجه شد. انگشت های اشاره ای که تا دیروز تنها معلمان را هدف گرفته بود، حالا مدیران ارشد، تصمیم سازان آموزشی، شوراهای سیاستگذاری، برنامه ریزان درسی، مولفان کتاب ها و کیفیت و اثربخشی بخشنامه هایی که از ستاد به مدرسه می رسد را نشانه رفت.

رهیافت ها

این چالش ها همه را به مطالعه فراخواند تا بار دیگر به پداگوژی بیاندیشم و در فناوری ها به مثابه پرسش های هیجان انگیز و محرک های برانگیزاننده نظر کنیم، نه راه حل!  به ویژه به این مهم که بَرندِ ابزارها نمی تواند جای فلسفه آموزشی غلط را بگیرد و تاوان سازماندهی غیرکارآمد برنامه های درسی و محتوای کتاب ها یا سیاست گذاری های غیر اثربخش آموزشی را بپردازد. تجربه های گذشته در گسترش فناوری برای آموزش از راه دور و هوشمندسازی مدارس و کلاس های درس نیز به روشنی نشان می دهد که ابزارها می توانند تا اندازه ای آن چنان را آنچنان تر کنند؛ البته با سرعتی بیشتر!  

به نظر می رسد بیش از فن، به اندیشه، پرسش چرایی و چگونگی فرایند تولید ابزارهای نو نیاز داریم. این جمله گربه خندان در داستان اَلیس در سرزمین عجایب «اگر نمی دانید به کجا می روید، مهم نیست که کدام راه را انتخاب کنید؛ آیا مهم است؟» را که به خاطر دارید! این پیامی است که «تمنای یادگیری» و جوهره پداگوژی و گفت وگو درباره آن را بیش از پیش تبیین می کند. به ویژه از وقتی که نتایج آموزش مدرسه ای بیش از گذشته از پرده برون افتاده است و رفتار بچه ها و مربیان مشاهده پذیرتر شده است؛ و همگان بهتر پی برده اند که بچه ها با حفظ کردن، تکرار و یادآوری محتوای کتاب های درسی و سپس فراموشی آن، توانایی زیادی برای انجام عملی اثربخش اعم از بینشی، اندیشه ای و مهارتی ندارند.

پیشنهادها

همایش ملی آموزش در دوران همه گیری کرونا می تواند در راستای ترویج رویکرد اجتماعی «تمنای یادگیری» در این دوران اثربخش باشد و همه ما را دعوت کند تا به پرسش ها، چالش ها و چشم اندازهای آموزش در این شرایط خاص بیشتر بیاندیشیم. به ویژه، در این باره گفت وگو کنیم که آموزش صحنه پردازی یادگیری است و اگر در آموزش مدرسه ای یادگیری محقق نشده است، معنی پیدا و پنهان آن این است که آموزشی صورت نگرفته است، چه مجازی یا غیر آن! 

تمهید تجهیزات و نصب ابزارها و نرم افزارها و ترویج آموزش مجازی، شورآفرین و آموزنده است و می تواند فرایند یادگیری را جذاب تر و تسهیل کند. در عین حال به راهبری هوشمندانه پداگوژیکی نیاز دارد تا جانشین مقصد آموزش، که یادگیری و تربیت است، نشود. غفلت از این نقش پداگوژیکی، چه بسا آموزش مجازی را به ابزاری برای اجرای رویه ها و مناسک اجرایی آموزش رسمی مدرسه ای درمی آورد. به خاطر داشته باشید که تُوفُو(پنیر سویا)، پنیر نیست! پنیر سویا ممکن است در نگاه اول با پنیر هم شکل به نظر برسد ولی مزه و ارزش غذایی و قیمت و کیفیت متفاوتی از پنیر دارد. 

رویکرد اجتماعی «تمنای یادگیری» راهی به امید و به بازاندیشی درعمل تربیتی و بازبینی برنامه های درسی، محتوا کتاب های درسی، سیاست های آموزشی و الگوهای آموزش و یادگیری مجازی، واقعی و مجاز واقعی است. به ویژه در روش های بهره گیری از فناوری برای افزایش کیفیت پداگوژی و یادگیری کودکان در دوره آموزش 9 ساله عمومی.

همایش ملی آموزش در دوران همه گیری کرونا

 شیراز، ۱۳ و ۱۴ اسفندماه ۹۹